GÖZ TEMBELLİĞİ (AMBLİYOPİ)

Göz tembelliği (ambliyopi), şekil görme yoksunluğu veya iki göz arasındaki normal etkileşimin bozulması nedeniyle tek veya çift taraflı görme keskinliği azalması durumudur. Fizik muayenede bir neden bulunamaması durumunda bu terim kullanılır ve ambliyopinin temel nedeni beyindir.

Fonksiyonel göz tembelliğinde göz yapıları normaldir; buna rağmen görme keskinliği azalır. Organik göz tembelliğinde ise göz yapılarında anormallikler bulunur. Toplumda göz tembelliğinin yaygınlığı %1.3-5 olarak tahmin edilmektedir. İlk 45 yaş içinde ambliyopiye bağlı görme kayıplarının diğer tüm nedenlerden daha fazla olduğu bildirilmiştir.

Fonksiyonel göz tembelliği, temel olarak üç alt tipe ayrılır:

Anizometropik Ambliyopi: Gözler arasında 1 diyoptriden fazla kırma kusuru olduğunda gelişir. Anizohipermetropide, daha hiperopik olan göz odaklanmış bir görüntü elde edemediğinden ambliyopi daha sık ve derin olur. Ancak miyopi farkı varsa daha miyopik göz yakında, diğeri uzakta kullanılabilir; bu nedenle ambliyopi çok derin olmaz. Çoğu anizometropik ambliyopi vakasında belirgin şaşılık bulunmaz, ancak detaylı incelemede küçük açılı şaşılık saptanabilir. Çocuk, sağlam gözüyle günlük yaşamını sürdürdüğünden tanı geç konur ve tedavi başarısı düşer. Erken tanı için tüm çocukların belirli aralıklarla göz muayenesi olması gerekmektedir.
Şaşılık Ambliyopisi: Şaşılık nedeniyle çift görme gelişir ve beyin, kayan gözden gelen uyarıları baskılayarak o gözde tembelliğe neden olur. Şaşılık ambliyopisi genellikle tek taraflıdır ve içe kayma (ezotropya) vakalarında daha sık görülür. Şaşılık süresi ile ambliyopi derinliği arasında yakın ilişki vardır; erken yaşlarda başlayan içe şaşılıklarda görme düzeyi daha düşüktür.
Görsel Yoksunluk Ambliyopisi: Tek veya çift taraflı olabilir. Tek taraflı formu daha ciddidir ve genellikle içe veya dışa kayma ile birlikte görülür. Her iki gözde de yüksek kırma kusuruna bağlı az görme bu grupta yer alır.

Organik Ambliyopi: Retina, optik sinir anomalileri veya tedavi edilmemiş doğumsal katarakt gibi nedenlerle ambliyopinin gelişmesidir. Görme geri döndürülemez olabilir. Organik ambliyopide fonksiyonel ambliyopinin de varlığı düşünülmeli ve tedavi denenmelidir. Organik ambliyopi tüm vakaların %10’unu oluşturur ve foveal fiksasyon olmadığından görme istenen seviyeye ulaşamaz. Aslında organik ambliyopi bir çeşit görsel yoksunluk ambliyopisidir.

Göz tembelliği, detaylı görmenin başladığı üçüncü aydan itibaren herhangi bir dönemde ortaya çıkabilir. Çocuk 9-10 yaşına geldiğinde görsel olgunlaşma tamamlandığından göz tembelliği riski azalır. Göz tembelliği ne kadar erken gelişirse olumsuz etkisi de o kadar erken ve belirgin olur. Özellikle ilk 2-3 yaşta çocuklar ambliyopiye oldukça duyarlıdır; bu duyarlılık 9-10 yaşına kadar sürer.

Göz Tembelliğinin Tedavisi

Tedavide amaç, her iki gözde normal ve eşit görme keskinliği, mükemmel oküler uyum ve derinlik algısının sağlanmasıdır. Ambliyopinin mümkün olan en erken dönemde tarama ile tespit edilmesi önemlidir. Yüksek risk grubundaki bebeklerin göz hekimlerince taranması önerilir. Bu taramalar doğumdan sonraki ilk ayda, 6-12. aylarda, 3. yaşta ve 5-6 yaşlarında yapılmalıdır. Erken tanı ve tedavi ile en iyi sonuç daha kısa sürede alınır. İlk 9-10 yaştan sonra ambliyopinin tedavi şansı yok denecek kadar azalır.

Kırma Kusurunun Düzeltilmesi: Kırma kusuru varsa mutlaka düzeltilmeli ve diğer tedavi yöntemleriyle birlikte uygulanmalıdır.
Kapama Tedavisi: Kapama tedavisi ile ambliyopik göz çalışmaya zorlanır. Sağlam gözden gelen uyarılar engellenerek, ambliyopik göz ile beyin arasındaki bağlantı güçlendirilir. Tam kapama, çocuğun yaşına göre düzenlenir ve tam gün yerine yarı zamanlı kapama yapılırsa tedavi süresi uzayabilir. Elde edilen görme keskinliğinin devamını sağlamak amacıyla 9-10 yaşlarına kadar idame tedavisi yapılmalıdır. Tedavi süresi yaş küçüldükçe kısalır. Tedaviye uyum önemli olup, aksaklıkların telafisi yoktur.
Cezalandırma: Sağlam gözün görmesi bulanıklaştırılarak ambliyop gözün çalıştırılması amaçlanır. Son yıllarda yüksek hasta ve aile uyumu nedeniyle ilk tedavi seçeneklerinden biri olmuştur. Hafif ve orta şiddetli ambliyopilerde etkilidir. Ancak kapama yöntemi kadar başarılı değildir ve ekonomik bir yöntem değildir.
İlaç Tedavisi: Görme fonksiyonlarında rol oynayan nörotransmitterlerin kullanılması eskide kalmış bir yöntemdir.
Pleoptik Tedavi: Yaşı büyük, iş birliği sağlayabilen çocuklarda uygulanır ancak zaman ve efor gerektirdiğinden pek tercih edilmez.
CAM Tedavisi: Görme fonksiyonlarını kaybetmiş hücrelere yeniden işlev kazandırmayı amaçlar. Yavaş dönen, yüksek kontrastlı gratinglerle ambliyopik göz uyarılır.

Ambliyopi tedavisinde 10 yaşına kadar tedaviye devam edilmelidir. En etkili dönem 3 yaşına kadar olan süredir. Tedavi başlangıcındaki görme keskinliği ve tedaviye erken başlanması başarıyla doğrudan ilişkilidir. Tedavi sonrası elde edilen görme keskinliği zamanla azalabilse de tekrar tedaviye başlandığında eski seviyeye ulaşmak mümkündür.